Sözleşme İmzalamadan Önce Sorulması Gereken 7 Soru

Bir sözleşmeye imza atmadan önce sorulacak ilk soru, metnin ne zaman başlayıp ne zaman biteceğidir. Belirli süreli mi, yoksa belirsiz süreli mi olduğu; süre bitiminde otomatik olarak uzayıp uzamayacağı net biçimde anlaşılmalıdır. Otomatik uzama maddeleri genellikle fesih için dar bir zaman penceresi tanır; bu pencere kaçırılırsa sözleşme kendiliğinden bir dönem daha devam eder.

Kira ilişkilerinde bu durum özellikle önemlidir; fesih bildirimi için öngörülen dar pencereler kiracının aleyhine işleyebilir. Karşı tarafa 'süre bitiminde ne olacak, kim kime ne zaman bildirim yapacak' sorusunu açıkça sormak, sonradan sürpriz bir uzatmayla karşılaşmayı önler. Süre ve uzama koşulu, metnin en başında değil çoğu zaman son sayfalarda küçük bir paragrafta yer alır, bu nedenle atlanmaması gerekir.

Fesih maddesi, sözleşmenin en kritik bölümlerinden biridir çünkü hangi tarafın hangi gerekçeyle çıkabileceğini belirler. Sorulması gereken soru şudur: fesih hakkı sadece karşı tarafa mı tanınmış, yoksa iki taraf için de dengeli mi düzenlenmiş? Tek taraflı fesih hakları, özellikle iş ve hizmet sözleşmelerinde çalışma koşullarının sonradan değiştirilmesiyle birleştiğinde imzalayan tarafı dezavantajlı konuma düşürebilir.

Erken fesih durumunda kalan sürenin bedelinin tamamının istenip istenmeyeceği de sorulmalıdır; bu tür düzenlemeler kira sözleşmelerinde sık görülür ve orantısız bir yük doğurabilir. Fesih bildiriminin hangi şekilde (yazılı, noter, e-posta) yapılacağı da netleştirilmelidir, çünkü şekil şartına uyulmaması bildirimi geçersiz kılabilir.

Cezai şart, sözleşmenin ihlali halinde ödenecek bedeli önceden belirleyen bir maddedir ve sorulması gereken soru bunun her iki tarafa da eşit uygulanıp uygulanmadığıdır. Sadece bir tarafın ihlalinde ceza öngörülüp diğer tarafın ihlalinde herhangi bir sonuç bağlanmaması, tek taraflı ve orantısız bir düzenleme anlamına gelebilir ve müzakere edilebilir bir konudur.

Ayrıca cezai şartın miktarının somut zarara oranla aşırı yüksek olup olmadığı da değerlendirilmelidir. 'Bu ceza hangi ihlal için, hangi hesaplamayla belirlendi' sorusu karşı tarafa yöneltildiğinde, madde metninin gerekçesi netleşir. Depozito veya teminatın tek taraflı takdirle gelir kaydedilmesi gibi düzenlemeler de bu başlık altında sorgulanmalıdır.

Ödemenin ne zaman, hangi koşulun gerçekleşmesiyle yapılacağı sözleşmenin en pratik sorusudur. Ödemenin karşı tarafın 'beğenisine' veya üçüncü bir kişinin onayına bağlanması, tamamen sübjektif bir kritere bırakılması nedeniyle ödemenin gecikmesine ya da hiç yapılmamasına yol açabilir. Bu tür maddeler, hangi teslim ölçütünün 'yeterli' sayılacağını objektif kriterlere bağlayacak şekilde yeniden yazılabilir.

Fazla çalışma, ek hizmet veya revizyon taleplerinin ücrete dahil sayılıp sayılmayacağı da açıkça sorulmalıdır. İş kapsamının sınırları belirsizse, sonradan talep edilen her ek iş orijinal bedelin içine sıkıştırılabilir. Ödeme takviminin, gecikme halinde uygulanacak faizin ve kesin teslim tanımının yazılı olarak netleştirilmesi, ilerideki anlaşmazlıkların önüne geçer.

Sözleşmenin tek taraflı değişiklik hakkı tanıyıp tanımadığı, imza öncesi sorulması gereken bir başka önemli sorudur. Karşı tarafın önceden herhangi bir bildirim yapmaksızın fiyat, kapsam veya çalışma koşullarını değiştirebileceği bir madde, dürüstlük kuralına aykırı biçimde işleyebilir ve tartışmalı bir uyuşmazlık kaynağı olabilir.

Denetim, kayıt tutma veya raporlama yetkilerinin hangi sıklıkta ve hangi bildirim süresiyle kullanılacağı da sorulmalıdır. Sınırsız ve habersiz denetim hakkı tanıyan maddeler, özel hayatın korunması ilkesiyle gerilim yaratabilir. Ayrıca bir tarafın kendi kayıtlarını tek başına kesin delil sayan maddeler de dikkatle okunmalı, bu tür düzenlemelerin karşılıklı doğrulama mekanizmasıyla dengelenip dengelenmediği ayrıca sorgulanmalıdır.

Gizlilik yükümlülüğünün süresi, kapsamı ve karşılıklı olup olmadığı sorulması gereken temel sorulardandır. Süresiz ve aşırı geniş tanımlanmış bir gizli bilgi maddesi, ticari sır kavramının sınırlarını aşarak imzalayan tarafı belirsiz bir yükümlülük altına sokabilir. Yalnızca bir tarafın gizlilik yükümlülüğü altına girmesi de dengesiz bir düzenlemedir.

Fikri hakların hangi kapsamda, hangi bedelle devredildiği ayrıca sorulmalıdır; sınırsız ve karşılıksız devir öngören maddeler yaratılan işin sonraki kullanımını kısıtlayabilir. Rekabet yasağı maddesinde süre, coğrafi alan ve konu sınırının açıkça belirtilip belirtilmediği de kontrol edilmelidir; bu sınırlar yoksa yasak maddesi geçersiz sayılabilir ve müzakerede yeniden çizilmesi istenebilir.